ΙΛΙΑΔΟΣ  -  ΡΑΨΩΔΙΑ  Κ΄

(στίχοι  : 365-497)

[Μετάφραση : ΙΑΚΩΒΟΥ  ΠΟΛΥΛΑ]

 

Και προς τα πλοία φεύγοντας, στους φύλακες πλησίον

έφθασε. Τότ’ η Αθηνά του Διομήδη ανδρείαν

επρόσθεσε μήπως κανείς των Αχαιών ανδρείων

να καυχηθεί πως κτύπησε τον Δόλωνα προλάβη

κι εκείνος φθάση δεύτερος. Και ορμώντας με την λόγχην

επάνω του του εφώναξε: «Ή στάσου ή σε λογχίζω.

Δεν φεύγεις απ’ τα χέρια μου.». Κι έριξε το κοντάρι

κι επίτηδες τον έσφαλε. Στην δεξιά του πλάτην

επάνω η λόγχη επέρασε και μες στην γην εμπήχθη.

ἀλλ᾽ ὅτε δὴ τάχ᾽ ἔμελλε μιγήσεσθαι φυλάκεσσι    365

φεύγων ἐς νῆας, τότε δὴ μένος ἔμβαλ᾽ Ἀθήνη

Τυδεΐδῃ, ἵνα μή τις Ἀχαιῶν χαλκοχιτώνων

φθαίη ἐπευξάμενος βαλέειν, ὃ δὲ δεύτερος ἔλθοι.

δουρὶ δ᾽ ἐπαΐσσων προσέφη κρατερὸς Διομήδης·

ἠὲ μέν᾽ ἠέ σε δουρὶ κιχήσομαι, οὐδέ σέ φημι           370

δηρὸν ἐμῆς ἀπὸ χειρὸς ἀλύξειν αἰπὺν ὄλεθρον.

ἦ ῥα καὶ ἔγχος ἀφῆκεν, ἑκὼν δ᾽ ἡμάρτανε φωτός·

 

 

Κι εκείνος εσταμάτησε κι εψέλλιζ’ από τρόμον

χλωμός και μες στα στο στόμα του τα δόντι’ αντικτυπιόνταν.

Λεχάζοντας τον πρόφθασαν εκείνοι και τον πιάσαν.

 

«Αχ! πάρετέ με ζωντανόν», δακρύζοντας τους είπε.

Και εξαγοράν θα λάβετε. Ότι απ’ τους θησαυρούς μου,

χάλκινα σκεύη και χρυσά  και σίδερο εργασμένο,

τα λύτρα ο πατέρας μου περίσσια θα σας δώση

αν μάθη ότ’ είμαι ζωντανός στων Αχαιών τα πλοία.».

 

δεξιτερὸν δ᾽ ὑπὲρ ὦμον ἐΰξου δουρὸς ἀκωκὴ

ἐν γαίῃ ἐπάγη· ὃ δ᾽ ἄρ᾽ ἔστη τάρβησέν τε

βαμβαίνων· ἄραβος^ δὲ διὰ στόμα γίγνετ᾽ ὀδόντων· 

χλωρὸς ὑπαὶ δείους· τὼ δ᾽ ἀσθμαίνοντε κιχήτην,

χειρῶν δ᾽ ἁψάσθην· ὃ δὲ δακρύσας ἔπος ηὔδα·

ζωγρεῖτ᾽, αὐτὰρ ἐγὼν ἐμὲ λύσομαι· ἔστι γὰρ ἔνδον

χαλκός τε χρυσός τε πολύκμητός τε σίδηρος,

τῶν κ᾽ ὔμμιν χαρίσαιτο πατὴρ ἀπερείσι᾽ ἄποινα 380

εἴ κεν ἐμὲ ζωὸν πεπύθοιτ᾽ ἐπὶ νηυσὶν Ἀχαιῶν.

 

 

Σ’ αυτόν ο πολυμήχανος απάντησ’ Οδυσσέας:

 

«Θάρρου. Ποσώς τον θάνατον στον νουν σου να μην έχεις.

Και τούτο θέλω να μου ειπείς αληθινά, να μάθω

τι θέλεις και από τον στρατόν στα πλοία μας πηγαίνεις

μόνος στο σκότος της νυκτός, που όλ’ οι θνητοί κοιμώνται;

Μη δια να γδύσης σώματα νεκρών εβγήκες τώρα;

Ή προς τα πλοία σ’ έστειλεν ο Έκτωρ να ερευνήσης

ό,τι συμβαίνει; Ή και σ’ αυτό παρακινήθης μόνος;»

τὸν δ᾽ ἀπαμειβόμενος προσέφη πολύμητις Ὀδυσσεύς·

θάρσει, μηδέ τί τοι θάνατος καταθύμιος ἔστω.

ἀλλ᾽ ἄγε μοι τόδε εἰπὲ καὶ ἀτρεκέως κατάλεξον·

πῇ δὴ οὕτως ἐπὶ νῆας ἀπὸ στρατοῦ ἔρχεαι οἷος  385

νύκτα δι᾽ ὀρφναίην, ὅτε θ᾽ εὕδουσι βροτοὶ ἄλλοι;

ἤ τινα συλήσων νεκύων κατατεθνηώτων;

ἦ σ᾽ Ἕκτωρ προέηκε διασκοπιᾶσθαι ἕκαστα

νῆας ἔπι γλαφυράς; ἦ σ᾽ αὐτὸν θυμὸς ἀνῆκε;

 

 

Κι ο Δόλων του απάντησε, κι οι αρμοί του ετρέμαν όλοι:

 

 

τὸν δ᾽ ἠμείβετ᾽ ἔπειτα Δόλων, ὑπὸ δ᾽ ἔτρεμε γυῖα·

«Ο Έκτωρ μ’ εξεμώρανε, που εδέχθη να μου δώσει

τους ίππους και την άμαξαν την χαλκοστολισμένην,

που ανήκουν εις τον θαυμαστόν Πηλείδην Αχιλλέα,

κι επρόσταξέ με στων εχθρών το στράτευμα να υπάγω

μέσα στο βάθος της νυκτός να μάθ’ ό,τι συμβαίνει,

αν είναι τα καράβια σας ως πρώτα φρουρημένα,

ή τώρα από τα χέρια μας ως είσθε συντριμμένοι,

να φύγετ’ ήδη σκέπτεσθε και δεν σας μέλει πλέον

από τον κόπον τον βαρύν, την νύκτα να φρουρείτε.».

πολλῇσίν μ᾽ ἄτῃσι παρὲκ νόον ἤγαγεν Ἕκτωρ,

ὅς μοι Πηλεΐωνος ἀγαυοῦ μώνυχας ἵππους

δωσέμεναι κατένευσε καὶ ἅρματα ποικίλα χαλκῷ,

ἠνώγει δέ μ᾽ ἰόντα θοὴν διὰ νύκτα μέλαιναν

ἀνδρῶν δυσμενέων σχεδὸν ἐλθέμεν, ἔκ τε πυθέσθαι

ἠὲ φυλάσσονται νῆες θοαὶ ὡς τὸ πάρος περ,

ἦ ἤδη χείρεσσιν ὑφ᾽ ἡμετέρῃσι δαμέντες

φύξιν βουλεύουσι μετὰ σφίσιν, οὐδ᾽ ἐθέλουσι

νύκτα φυλασσέμεναι, καμάτῳ ἀδηκότες αἰνῷ.

 

 

Και του’πε με χαμόγελον ο θείος Οδυσσέας:

 

«Τωόντι δώρα επόθησες μεγάλα εις την ψυχήν σου,

του Αχιλλέως τ’ άλογα. Και αυτά δεν τα δαμάζει

ούτε ανεβαίνει άλλος θνητός ή μόνος ο ανδρειωμένος

Αιακίδης οπού αθάνατη τον γέννησε μητέρα.

Αληθινά τώρα θα ειπείς, ότ’ εδώ πέρα ερχόσουν,

τον πολεμάρχον Έκτορα που άφησες; Που έχει

τ’ άρματα αυτός και τ’ άλογα;  Και που των άλλων Τρώων

είναι στημένες οι φρουρές και που και ποιοι κοιμώνται;

 

 

 

τὸν δ᾽ ἐπιμειδήσας προσέφη πολύμητις Ὀδυσσεύς·

ἦ ῥά νύ τοι μεγάλων δώρων ἐπεμαίετο θυμὸς

ἵππων Αἰακίδαο δαίφρονος· οἳ δ᾽ ἀλεγεινοὶ

ἀνδράσι γε θνητοῖσι δαμήμεναι ἠδ᾽ ὀχέεσθαι

ἄλλῳ γ᾽ ἢ Ἀχιλῆϊ, τὸν ἀθανάτη τέκε μήτηρ.

ἀλλ᾽ ἄγε μοι τόδε εἰπὲ καὶ ἀτρεκέως κατάλεξον·  405

ποῦ νῦν δεῦρο κιὼν λίπες Ἕκτορα ποιμένα λαῶν;

ποῦ δέ οἱ ἔντεα κεῖται ἀρήϊα, ποῦ δέ οἱ ἵπποι;

πῶς δαὶ τῶν ἄλλων Τρώων φυλακαί τε καὶ εὐναί;

Τι μεταξύ τους μελετούν, ή εδώ πέρα θα μείνουν

πλησίον στα καράβια μας ή σκέπτονται στην πόλιν

να γύρουν, αφού εσύντριψαν στην μάχην τους Αργείους;»

ἅσσά τε μητιόωσι μετὰ σφίσιν, ἢ μεμάασιν

αὖθι μένειν παρὰ νηυσὶν ἀπόπροθεν, ἦε πόλιν δὲ  410

ἂψ ἀναχωρήσουσιν, ἐπεὶ δαμάσαντό γ᾽ Ἀχαιούς.

 

 

Και προς αυτόν απάντησεν ο υιός του Ευμήδη, ο Δόλων:

 

«Και την αλήθειαν απ’ εμέ καταλεπτώς θα μάθης.

Ο Έκτωρ με τους αρχηγούς, όσ’ είναι βουληφόροι,

έχει συμβούλιον μακράν  του κρότου, προς το μνήμα

του Ίλου. Και ως προς τες φρουρές, που μ’ ερωτάς, ανδρείε,

φρουρά δεν είναι χωριστή το στράτευμα να σκέπη.

Ότι στων Τρώων τες πυρές όσ’ είναι αναγκασμένοι

άνδρες φυλάγουν άγρυπνοι και αντιπαρακινούνται.

Αλλ’ οι διάφοροι λαοί, που βοηθοί τους ήλθαν,

κοιμώνται, και την φύλαξιν αφήνουν εις τους Τρώας

ότι γυναίκες ή παιδιά πλησίον τους δεν έχουν.».

τὸν δ᾽ αὖτε προσέειπε Δόλων Εὐμήδεος υἱός·

τοὶ γὰρ ἐγώ τοι ταῦτα μάλ᾽ ἀτρεκέως καταλέξω.

Ἕκτωρ μὲν μετὰ τοῖσιν, ὅσοι βουληφόροι εἰσί,

βουλὰς βουλεύει θείου παρὰ σήματι Ἴλου            415

νόσφιν ἀπὸ φλοίσβου· φυλακὰς δ᾽ ἃς εἴρεαι ἥρως

οὔ τις κεκριμένη ῥύεται στρατὸν οὐδὲ φυλάσσει.

ὅσσαι μὲν Τρώων πυρὸς ἐσχάραι, οἷσιν ἀνάγκη

οἷ δ᾽ ἐγρηγόρθασι φυλασσέμεναί τε κέλονται

ἀλλήλοις· ἀτὰρ αὖτε πολύκλητοι ἐπίκουροι          420

εὕδουσι· Τρωσὶν γὰρ ἐπιτραπέουσι φυλάσσειν·

 

 

Σ’ εκείνον ο πολύβουλος απάντησε Οδυσσέας:

 

«Αλλά κι εκείνοι ανάμικτα με τους ανδρειωμένους

Τρώας κοιμώνται ή μακρά; Τούτο θα ειπείς να μάθω.».

 

Και ο Δόλων του αποκρίθηκεν: «Όλ’ απ’ εμέ θα μάθης

καταλεπτώς, όσα ερωτάς. Στο μέρος της θαλάσσης

οι τοξοφόροι Παίονες, των Πελασγών το θείον

γένος, αυτοί και οι Λέλεγες, οι Καύκωνες και οι Κάρες.

Την Θύμβραν οι περήφανοι Μυσοί κι οι Λύκιοι βλέπουν

και των Φρυγών οι ιππόμαχοι λαοί και των Μαιόνων.

 

οὐ γάρ σφιν παῖδες σχεδὸν εἵαται οὐδὲ γυναῖκες.

τὸν δ᾽ ἀπαμειβόμενος προσέφη πολύμητις Ὀδυσσεύς·

πῶς γὰρ νῦν Τρώεσσι μεμιγμένοι ἱπποδάμοισιν

εὕδουσ᾽ ἦ ἀπάνευθε; δίειπέ μοι ὄφρα δαείω.          425

τὸν δ᾽ ἠμείβετ᾽ ἔπειτα Δόλων Εὐμήδεος υἱός·

τοὶ γὰρ ἐγὼ καὶ ταῦτα μάλ᾽ ἀτρεκέως καταλέξω.

πρὸς μὲν ἁλὸς Κᾶρες καὶ Παίονες ἀγκυλότοξοι

καὶ Λέλεγες καὶ Καύκωνες δῖοί τε Πελασγοί,

πρὸς Θύμβρης δ᾽ ἔλαχον Λύκιοι Μυσοί τ᾽ ἀγέρωχοι 

καὶ Φρύγες ἱππόμαχοι καὶ Μῄονες ἱπποκορυσταί.

 

 

Αλλά προς τι καταλεπτώς να μ’ ερωτάτε εις όλα;

Εάν θενά πατήσετε το στράτευμα των Τρώων,

ιδού οι Θράκες νιόφερτοι και ανάμεσα στην άκρην

ύστεροι απ’ όλους και μ’ αυτούς ο Ρήσος βασιλέας,

του Ηιονέως ο υιός. Και οι ίπποι του είναι ωραίοι,

μεγάλοι, ανεμόποδες, λευκότεροι απ’ το χιόνι.

ἀλλὰ τί ἢ ἐμὲ ταῦτα διεξερέεσθε ἕκαστα;

εἰ γὰρ δὴ μέματον Τρώων καταδῦναι ὅμιλον

Θρήϊκες οἷδ᾽ ἀπάνευθε νεήλυδες ἔσχατοι ἄλλων·

ἐν δέ σφιν ῾Ρῆσος[1] βασιλεὺς πάϊς Ἠϊονῆος[2].    

τοῦ δὴ καλλίστους ἵππους ἴδον ἠδὲ μεγίστους·

λευκότεροι χιόνος, θείειν δ᾽ ἀνέμοισιν ὁμοῖοι·

 

 

Μ’ αργυροχρυσοκόλλητον ήλθεν αυτός αμάξι,

μόνον οι αθάνατοι θεοί να τα φορούν αρμόζει.

Αλλά σεις τώρα φέρτε με στα ταχυπόρα πλοία,

ή εδώ με άπονον δεσμόν να μείνω δέσετέ με,

ωσότου επανέλθετε  και γνωρισθώ τωόντι

αν ψευδολόγησα εις εσάς ή την αλήθειαν είπα.».

 

 

ἅρμα δέ οἱ χρυσῷ τε καὶ ἀργύρῳ εὖ ἤσκηται·

τεύχεα δὲ χρύσεια πελώρια θαῦμα ἰδέσθαι

ἤλυθ᾽ ἔχων· τὰ μὲν οὔ τι καταθνητοῖσιν ἔοικεν      

ἄνδρεσσιν φορέειν, ἀλλ᾽ ἀθανάτοισι θεοῖσιν.

ἀλλ᾽ ἐμὲ μὲν νῦν νηυσὶ πελάσσετον ὠκυπόροισιν,

ἠέ με δήσαντες λίπετ᾽ αὐτόθι νηλέϊ δεσμῷ,

ὄφρά κεν ἔλθητον καὶ πειρηθῆτον ἐμεῖο

ἠὲ κατ᾽ αἶσαν ἔειπον ἐν ὑμῖν, ἦε καὶ οὐκί.

 

 

Μ’ άγριο βλέμμα ο δυνατός του είπε Διομήδης:

τὸν δ᾽ ἄρ᾽ ὑπόδρα ἰδὼν προσέφη κρατερὸς Διομήδης·

 

 

«Ω Δόλων, αφού έπεσες στα χέρια μας, μη ελπίζεις

να φύγεις αν κι ευχάριστα το στόμα σου μας είπε.

Και αν τώρα σ’ απολύσωμεν ή λύτρα σου δεχθούμεν,

πάλιν θα έλθης στα γοργά των Αχαιών καράβια

κατόπιν ή κατάσκοπος ή να μας πολεμήσης.

Αλλ’ αν σου δώσω θάνατον, στο εξής δεν θα’σαι πλέον

στους Αχαιούς ολέθριος.». Και ως άπλωνε το χέρι

ο Δόλων στο πηγούνι του να τον εξιλεώσει,

όρμησε με την μάχαιραν επάνω του ο Τυδείδης,

του εχώρισε τον λάρυγγα κι εκόπηκαν τα νεύρα,

κι ενώ μιλούσ’ εκύλησε στο χώμα η κεφαλή του.

μὴ δή μοι φύξίν γε Δόλων ἐμβάλλεο θυμῷ·

ἐσθλά περ ἀγγείλας, ἐπεὶ ἵκεο χεῖρας ἐς ἁμάς.

εἰ μὲν γάρ κέ σε νῦν ἀπολύσομεν ἠὲ μεθῶμεν,

ἦ τε καὶ ὕστερον εἶσθα θοὰς ἐπὶ νῆας Ἀχαιῶν     450

ἠὲ διοπτεύσων ἢ ἐναντίβιον πολεμίξων·

εἰ δέ κ᾽ ἐμῇς ὑπὸ χερσὶ δαμεὶς ἀπὸ θυμὸν ὀλέσσῃς,

οὐκέτ᾽ ἔπειτα σὺ πῆμά ποτ᾽ ἔσσεαι Ἀργείοισιν.

ἦ, καὶ ὃ μέν μιν ἔμελλε γενείου χειρὶ παχείῃ

ἁψάμενος λίσσεσθαι, ὃ δ᾽ αὐχένα μέσσον ἔλασσε   455

φασγάνῳ ἀΐξας, ἀπὸ δ᾽ ἄμφω κέρσε τένοντε·

φθεγγομένου δ᾽ ἄρα τοῦ γε κάρη κονίῃσιν ἐμίχθη.

 

 

Και αυτοί το λυκοτόμαρο του επήραν και το κράνος,

το τόξ’ οπισθοτέντωτο και το μακρύ κοντάρι.

Προς την νικήτραν Αθηνά τα σήκωσ’ ο Οδυσσέας

ψηλά στο χέρι κι έκαμεν ευχήν: «Με τούτα χαίρου,

θεά, τα λάφυρα, και σε των αθανάτων πρώτην

με δώρα θα τιμήσωμεν. Και τώρα οδήγησέ μας

στους ίππους και στο στράτευμα των μαχητών της Θράκης.».

τοῦ δ᾽ ἀπὸ μὲν κτιδέην κυνέην κεφαλῆφιν ἕλοντο

καὶ λυκέην[3] καὶ τόξα παλίντονα καὶ δόρυ μακρόν·

καὶ τά γ᾽ Ἀθηναίῃ ληΐτιδι* δῖος Ὀδυσσεὺς             460

ὑψόσ᾽ ἀνέσχεθε χειρὶ καὶ εὐχόμενος ἔπος ηὔδα·

χαῖρε θεὰ τοῖσδεσσι· σὲ γὰρ πρώτην ἐν Ὀλύμπῳ

πάντων ἀθανάτων ἐπιδωσόμεθ᾽· ἀλλὰ καὶ αὖτις

πέμψον ἐπὶ Θρῃκῶν ἀνδρῶν ἵππους τε καὶ εὐνάς.

 

 

Είπε κι επάνω τα’βαλε ψηλά σ’ ένα μυρίκι.

Κι επήρε κι έκοψε τρανό σημάδι από καλάμια

δεμένα με μυρίκινα κλαδιά, να μη τα χάσουν

μέσα στο σκότος της νυκτός εις την επιστροφήν τους.

 

 

ὣς ἄρ᾽ ἐφώνησεν, καὶ ἀπὸ ἕθεν ὑψόσ᾽ ἀείρας        465

θῆκεν ἀνὰ μυρίκην· δέελον δ᾽ ἐπὶ σῆμά τ᾽ ἔθηκε

συμμάρψας δόνακας μυρίκης τ᾽ ἐριθηλέας ὄζους,

μὴ λάθοι αὖτις ἰόντε θοὴν διὰ νύκτα μέλαιναν.

 

 

 

Κι εκείνοι αίμα κι άρματα πατώντας προχωρούσαν,

ώσπου στους Θράκες έφθασαν. Τους ήβραν που εκοιμόνταν

σβησμένοι από τον κάματον, με τ’ άρματα σιμά τους

στην γην με τάξιν, τρεις σειρές. Και δίζυγα πουλάρια

είχε καθείς στο πλάγι του. Στην μέσην εκοιμάτο

ο Ρήσος και οι ταχύποδες ίπποι του από την άκρην

της άμαξας εστέκονταν με τα λουριά δεμένοι.

 

τὼ δὲ βάτην προτέρω διά τ᾽ ἔντεα καὶ μέλαν αἷμα,

αἶψα δ᾽ ἐπὶ Θρῃκῶν ἀνδρῶν τέλος ἷξον ἰόντες.   470

οἳ δ᾽ εὗδον καμάτῳ ἀδηκότες, ἔντεα δέ σφιν

καλὰ παρ᾽ αὐτοῖσι χθονὶ κέκλιτο εὖ κατὰ κόσμον

τριστοιχί· παρὰ δέ σφιν ἑκάστῳ δίζυγες ἵπποι.

῾Ρῆσος δ᾽ ἐν μέσῳ εὗδε, παρ᾽ αὐτῷ δ᾽ ὠκέες ἵπποι

ἐξ ἐπιδιφριάδος πυμάτης ἱμᾶσι δέδεντο.

 

 

Τους είδε πρώτος ο Οδυσσεύς και στον Τυδείδην είπε:

 

«Τον άνδρα και τους ίππους του, Διομήδη, εμπρός σου βλέπεις,

που  ο Δόλων πριν θανατωθεί μας έχει φανερωσει.

Δείξε, όπως είσαι, ανδράγαθος. Δεν πρέπει τ’ άρματά σου

αργά να μείνουν. Ξέλυσε τους ίππους ή τους άνδρες

φόνευε συ και άφες σε με των ίππων την φροντίδα.».

 

τὸν δ᾽ Ὀδυσεὺς προπάροιθεν ἰδὼν Διομήδεϊ δεῖξεν·

οὗτός τοι Διόμηδες ἀνήρ, οὗτοι δέ τοι ἵπποι,

οὓς νῶϊν πίφαυσκε Δόλων ὃν ἐπέφνομεν ἡμεῖς.

ἀλλ᾽ ἄγε δὴ πρόφερε κρατερὸν μένος· οὐδέ τί σε χρὴ

ἑστάμεναι μέλεον σὺν τεύχεσιν, ἀλλὰ λύ᾽ ἵππους·  480

ἠὲ σύ γ᾽ ἄνδρας ἔναιρε, μελήσουσιν δ᾽ ἐμοὶ ἵπποι.

 

 

 

Και ως η Αθηνά τον άναψεν, εφόνευε ο Τυδείδης

δεξιά ζερβά. Κι ελεεινός ανδρών, οπού εσφαζόνταν

βόγγος ακούετο κι η γη κοκκίνιζε από αίμα.

 

ὣς φάτο, τῷ δ᾽ ἔμπνευσε μένος γλαυκῶπις Ἀθήνη,

κτεῖνε δ᾽ ἐπιστροφάδην· τῶν δὲ στόνος ὄρνυτ᾽ ἀεικὴς

ἄορι θεινομένων, ἐρυθαίνετο δ᾽ αἵματι γαῖα.

 

 

Και ως όταν πέση λέοντας πόχει στον νουν του φόνους

μέσα εις αφύλακτην κοπήν ερίφων ή προβάτων,

ομοίως τότε αφάνιζε του Θράκες ο Τυδείδης

και δώδεκα εθανάτωσε. Και όποιον βαρούσ’ εκείνος

με κτύπημα θανάσιμο, κατόπιν ο Οδυσσέας

ο συνετός ερχόμενος τον έσερνε απ’ τον πόδα,

και τον τραβούσεν έξωθεν, όπως ανοίξει δρόμον

εις τα λαμπρά τετράποδα, μήπως εάν πατούσαν

νεκρούς ακόμη αμάθητα σκιρτήσουν από τρόμο.

 

ὡς δὲ λέων μήλοισιν ἀσημάντοισιν ἐπελθὼν         485

αἴγεσιν ἢ ὀΐεσσι κακὰ φρονέων ἐνορούσῃ,

ὣς μὲν Θρήϊκας ἄνδρας ἐπῴχετο Τυδέος υἱὸς

ὄφρα δυώδεκ᾽ ἔπεφνεν· ἀτὰρ πολύμητις Ὀδυσσεὺς

ὅν τινα Τυδεΐδης ἄορι πλήξειε παραστὰς

τὸν δ᾽ Ὀδυσεὺς μετόπισθε λαβὼν ποδὸς ἐξερύσασκε,

τὰ φρονέων κατὰ θυμὸν ὅπως καλλίτριχες ἵπποι

ῥεῖα διέλθοιεν μηδὲ τρομεοίατο θυμῷ

νεκροῖς ἀμβαίνοντες· ἀήθεσσον γὰρ ἔτ᾽ αὐτῶν.

 

 

Δέκατον τρίτον έσφαξε τον Ρήσον βασιλέα,

που, ενώ την ποθητήν ζωήν του έπαιρνε ο Τυδείδης,

λέχαζε απ’ όνειρο κακό που επάνω του είχε στήσει

της Αθηνάς η σύνεσις, τον έγγονον του Οινέως.

 

ἀλλ᾽ ὅτε δὴ βασιλῆα κιχήσατο Τυδέος υἱός,

τὸν τρισκαιδέκατον μελιηδέα θυμὸν ἀπηύρα       495

ἀσθμαίνοντα· κακὸν γὰρ ὄναρ κεφαλῆφιν ἐπέστη

τὴν νύκτ᾽ Οἰνεΐδαο πάϊς διὰ μῆτιν Ἀθήνης.

 

 

ß                                                            à

G

 



[1] Για τον Ρήσο δίνουν πληροφορίες  ο Όμηρος, Πίνδαρος, Ευριπίδης, Φιλόστρατος κι άλλοι Έλληνες συγγραφείς.Σ’ αυτές της περιγραφές υπάρχει πλήθος ιδιοτήτων που μας δείχνουν ότι ο Ρήσος ήταν για τους Θράκες κατά βάθος μια θεότητα με την ίδια σημασία που είχε ο θράκας ήρωας κατά τη ρωμαϊκή εποχή.

 

Ο Ρήσος στην Ιλιάδα χαρακτηρίζεται ως θεός-πολεμιστής, γιατί από τη συμμετοχή του στη μάχη εξαρτάται η έκβαση του πολέμου. Αυτό φαίνεται και στην τραγωδία του Ευριπίδη “Ρήσος”, όπου ο φόνος του Ρήσου αιτιολογείται από την απειλή του ότι μια μέρα και μόνο του ήταν αρκετή να εξοντώσει τον ελληνικό στρατό. Η θεά Αθηνά προειδοποιεί ότι, αν επιζήσει ο Ρήσος μόνο μια νύχτα, δεν θα μπορέσει να τον νικήσει ούτε ο Αίας ούτε ο Αχιλλέας. Η Μούσα, μητέρα του Ρήσου, δηλώνει με πλήρη βεβαιότητα ότι ο γιος της, αν και νεκρός, θα συνεχίζει να ζει μέσα στη σπηλιά της πλούσιας ασημένιας γης του Παγγαίου, κοντά στον ποταμόθεο Στρυμόνα ως “ανθρωποδαίμων” (στ. 471-972). Έτσι ο Ευριπίδης δέχεται ότι ο Ρήσος ήταν Θράκας υποχθόνιος θεός και σαν τέτοιος μπορούσε ανάμεσα στα άλλα να είναι και φύλακας και δωρητής του υπόγειου πλούτου, όπως και ο θράκας ήρωας κατά τη ρωμαϊκή εποχή. Όπως πολλοί θράκες ήρωες, έτσι και ο Ρήσος έχει μέσα του κάτι από το θεό Ήλιο, την αστραφτερή ασπίδα, τα λευκά άλογα και τη μεγαλοπρέπεια. Όπως οι άλλοι θεϊκοί βασιλιάδες πεθαίνει νέος και δυνατός, και εξακολουθεί να αγρυπνά πάνω στο λαό του, από κάποια θέση “εορταστικής παρουσίας πλημμυρισμένος από φως”. Μέσα από τη σπηλιά του Παγγαίου, θαμμένος ανάμεσα στις χρυσοφόρες φλέβες του βουνού, αναμφίβολα θα ξυπνήσει και πάλι για το λαό του, αν το απαιτήσει η ανάγκη.

Ένας χρησμός έλεγε ότι, αν ο Ρήσος και τα άλογα του έπιναν νερό από τον ποταμό Σκάμανδρο  κι έτρωγαν χόρτα από την πεδιάδα της Τρωάδας, στη μάχη θα γινόταν ακαταμάχητος και η Τροία δεν θα κυριευόταν ποτέ (Πίνδαρου απόσπ. 277, σχόλιο στο Κ. 435 της Ιλιάδαςγι’ αυτό και η Αθηνά βοήθησε τον Οδυσσέα και το Διομήδη να σκοτώσουν το Ρήσο.

 

Και οι Αθηναίοι, πριν από τον Ευριπίδη, πίστευαν ότι ο Ρήσος ήταν θρακική θεότητα. Γι’ αυτό ο στρατηγός Άγνων, που είχε αναλάβει την αποστολή να καταλάβει την Αμφίπολη και να ιδρύσει εκεί αθηναϊκή αποικία, έκρινε απαραίτητο να φροντίσει για τα λείψανα του Ρήσου και να διατάξει να μεταφερθούν στην Αμφίπολη από την Τρωάδα όπου σύμφωνα με τον Όμηρο βρισκόταν ο τάφος του Ρήσου, και με τον τρόπο αυτό να εξευμενίσει το θεό-Ρήσο, ώστε αυτός να αρνηθεί να βοηθήσει τους ομοεθνείς του Θρακιώτες στη μάχη με τους Αθηναίους.

 

Όμως ο Ρήσος λατρευόταν ως θεότητα και κατά τη ρωμαϊκή εποχή από τους Βησσούς της Ροδόπης. Αυτή την πληροφορία μας την άφησε ο Φιλόστρατος, που αναφέρει ότι ο Ρήσος κατοικούσε στη Ροδόπη. Εκεί ως ασχολία είχε την ιπποτροφία, την άσκηση στα όπλα και το κυνήγι. Στο βωμό του Ρήσου έρχονταν αγριόχοιροι, ζαρκάδια κι άλλα αγρίμια του δάσους δύο δύο ή τρία τρία και προσφέρονταν από μόνα τους για θυσία στο βωμό του Ρήσου, χωρίς να είναι δεμένα. Επίσης λένε ότι ο ήρωας Ρήσος έδιωχνε την πανούκλα και τις άλλες επιδημίες από την περιοχή του δικού του ιερού προς τα βουνά και γι’ αυτό οι κάτοικοι της Ροδόπης και πολλοί άλλοι έρχονταν στο ιερό του να τον τιμήσουν και να τον λατρεύσουν ως ευεργετικό “δαίμονα”. Εδώ παρατηρούμε ότι κοντά στις ιδιότητες του θεού-πολεμιστή και θεού-κυνηγού, υπάρχουν κι αυτές του θεού-θεράποντα, σωτήρα, αλεξίκακου, τις οποίες ιδιότητες κατείχε και ο θράκας ήρωας. Ως προς το όνομα “Ρήσος”, ο Detsev αναφέρει ότι αυτό είναι ένα από τα επίθετα του θράκα ήρωα και σημαίνει στα θρακικά “βασιλιάς”, “κύριος”. Έτσι ισχυρίζεται ο Detsev ότι το επίθετο “κύριος”, το οποίο δίνεται στο θράκα ήρωα στα αναθηματικά ανάγλυφα κατά τη ρωμαϊκή εποχή είναι η ανάλογη σ’ αυτόν ελληνική μετάφραση. Σκηνή σχετική μ’ αυτή που αναφέρει ο Φιλόστρατος για τη λατρεία του Ρήσου παρατηρούμε στα αναθηματικά ανάγλυφα του θράκα ιππέα (φακ. 13490 και φακ. 13492), που βρίσκονται στο Αρχαιολογικό Μουσείο της Σόφιας.

 

Έτσι λοιπόν, κατά την άποψη του Detsev, δίνεται η εξήγηση ποιος ήταν ο κύριος ήρως. Ήταν ο Ρήσος, ο βασιλιάς των Βιστόνων της Θράκης, γιος του ποτάμιου θεού Στρυμόνα και της Μούσας, ο οποίος πήρε μέρος στον Τρωϊκό πόλεμο ως σύμμαχος των Τρώων και δολοφονήθηκε από το Διομήδη, βασιλιά του Άργους. Μετά ο Ρήσος ανακηρύχθηκε ήρωας οπό τους ιπποπόλους και φιλίππους Θράκες και λατρεύτηκε ως ιππηλάτης. πολεμιστής, και με το πέρασμα του χρόνου η λατρεία του διαδόθηκε στο θρακικό λαό και ιδιαίτερα στην ύπαιθρο, ώστε κατά τη ρωμαϊκή εποχή να θεωρείται ως ο μόνος εθνικός θεός των Θρακών. Κατόπιν συνταυτίστηκε με τους άλλους ήρωες, θρακικούς θεούς και τους θεούς των Ελλήνων Απόλλωνα, Διόνυσο, Ασκληπιό

 

[2] Ηιόης, -εσσα = αυτός που έχει ψηλές όχθες.

 

[Ηρόδοτος: Διελθών (ο Ξέρξης) δε πλησίον από τους Παίονας, τους Δόβηρας και τους Παιόπλας, οι οποίοι κατοικούν προς βορράν του Παγγαίου, επορεύετο προς δυσμάς, μέχρις ου έφθασεν εις τον Στρυμόνα και την Ηδωνικήν πόλιν Ηϊόνα, την οποίαν εκυβέρνα τότε ο Βόγης.].

 

[3]Λυκέη = Δορά, δέρμα λύκου.



^  Άραβος = θόρυβος.

 

*ΛΗΪΤΙΣ = [η] παρέχουσα λεία # λαφυραγωγούσα #  προστατεύουσα τη λεία [Επίθετο της θεάς ΑΘΗΝΑΣ].

 

  ΛΗΪΤΟΣ =  δημόσιος # λαϊκός # του λαού

  ΛΗΪΤΟΥΡΓΕΩ = [ρήμα - αρχαίος αττικός τύπος της λέξης λειτουργέω] φροντίζω τα δημόσια πράγματα # επιμελούμαι τα  του λαού ή της πολιτείας # υπηρετώ το λαό ή την  πολιτεία # διαχειρίζομαι πολιτικό λειτούργημα με

δαπάνη δική μου # αναλαμβάνω τα έξοδα  δημόσιας λειτουργίας # είμαι ιερέας (χριστιανός)